Przejdź do treści

BHP13 min czytania

Poziom hałasu DB - przykłady, normy i pomiar: jak obliczyć dopuszczalną wartość

Poziom hałasu DB to jednostka mierząca natężenie dźwięku w skali decybelowej, wyrażona jako równoważny poziom hałasu dźwięku A (dB(A)). W 2026 roku dopuszczalne wartości hałasu w Polsce wyznaczane są na podstawie rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 15 grudnia 2025 r. oraz norm PN-EN ISO 1996-1:2024. Praktyczne pomiary wykazują, że w biurze przyjmuje się wartość 35-45 dB(A), w sklepie - 50-60 dB(A), a w warsztacie nie przekraczających 85 dB(A) pracownik musi korzystać z ochronników słuchu. Obliczenie dopuszczalnej wartości wymaga uwzględnienia czasu ekspozycji oraz współczynnika korekcyjnego otoczenia.

Czym jest poziom hałasu DB - definicja i jak mierzy się go przy pomocy miernika hałasu

Tekst opracowany z wykorzystaniem sztucznej inteligencji. Zasady i ograniczenia

Równoważny poziom hałasu to wartość poziomu ciśnienia akustycznego ciągłego ustalonego dźwięku, skorygowanego według charakterystyki częstotliwościowej A. Dźwięk A dostosowuje się do percepcji ludzkiego słuchu, co czyni go przydatnym przy ocenie hałasu w środowisku pracy i żywiołowym. Pomiar 85 dB w zakładzie przemysłowym oznacza stałe narażenie na poziom hałasu odpowiadający 8-godzinnemu dniu pracy.

Czym i jak mierzyć hałas - UJD IM Elektroakustyka

Praktyczne zastosowanie tego parametru wymaga stosowania skorygowania A przy każdym odczycie miernika hałasu. Dzięki temu uzyskuje się wartość odpowiadającą rzeczywistemu wpływowi dźwięku na ludzkiemu słuchowi. Normy hałasu w 2026 roku precyzyjnie określają, że dopuszczalny poziom hałasu w miejscu pracy w odniesieniu do 8-godzinnego dnia pracy to 85 dB, co stanowi fundamentalny wymóg dla wszystkich przedsiębiorstw.

WskaźnikZakres czasowyPrzykład zastosowania
L AeqDgodz. 6.00-22.00pomiar hałasu w miejscu pracy
L AeqNgodz. 6.00-22.00analiza hałasu w biurze

Średnia ważona z czasem z uwzględnieniem częstotliwości A, oznaczana jako L AeqD, służy do oceny hałasu w krótkich sesjach, natomiast L AeqN - średnia ważona z czasem dla całego okresu doby - służy do raportowania długoterminowego. Różnice między pomiarami krótkookresowymi a długookresowymi wiążą się z charakterem analizowanych danych i wymogami normatywnymi.

Przed przeprowadzeniem pomiaru w terenie zawsze przeprowadzaj krótką weryfikację działania miernika przy użyciu kalibratora 94 dB. Ustaw urządzenie na tryb dźwięku A dla standardowych pomiarów hałasu. Pamiętaj o noszeniu środków ochrony słuchu podczas pomiarów w hałaśliwym środowisku.

  1. Rozpocznij od kalibracji przy użyciu kalibratora 94 dB przed rozpoczęciem pomiaru
  2. Ustaw miernik na tryb dźwięku A dla standardowych pomiarów hałasu
  3. Pamiętaj o noszeniu środków ochrony słuchu podczas pomiarów w hałaśliwym środowisku
  4. Rozpocznij pomiar z minimalnym odstępem 1 metr od źródła hałasu
  5. Zapisuj wyniki co najmniej 15 minut dla uzyskania stabilnej średniej
  6. Przeprowadzaj pomiar w trzech pozycjach: słuch, plecy i bok
  7. Dokonuj ponownej kalibracji co 4 godziny pracy z urządzeniem
ŚrodowiskoPoziom hałasu [dB]Dopuszczalna norma [dB]Działania korygujące
zakład przemysłowy9085instalacja obudów dźwiękochłonno-izolacyjnych
biuro5555brak potrzebnych działań
szkola6055redukcja hałasu z wentylacji
lotnisko7570ograniczenie hałasu silników startowych
pracownia samochodowa8885środki ochrony słuchu pracowników
lokal usługowy6865ograniczenie głośności muzyki

W lokalach usługowych stosuje się limit 65 dB, aby zapewnić komfort słuchu klientów i pracowników. Dla kobiet w ciąży maksymalny poziom dźwięku to 65 dB - bez wyjątków. Norma PN-B-02151 część 2 określa dopuszczalny poziom hałasu w pomieszczeniach, w których przebywają ludzie.

Jakie są różnice pomiędzy pomiarem krótkookresowym a długookresowym?

Pomiar krótkookresowy koncentruje się na analizie w określonym czasie, np. 15-minutowej sesji, podczas gdy pomiar długookresowy obejmuje cały okres obserwacji. W praktyce oznacza to różnicę w interpretacji danych - krótkookresowe wyniki lepiej odzwierciedlają natychmiastowe obciążenie, a długookresowe - średnie warunki eksploatacyjne.

Gdzie stosuje się dźwięk A, a gdzie dźwięk C?

Dźwięk A służy do standardowych pomiarów hałasu dla ludzi, ponieważ jest skorygowany do charakterystyki słuchu. Dźwięk C natomiast rejestruje szczytowe wartości hałasu, co czyni go przydatnym przy ocenie chwilowych szoków dźwiękowych. Nie pomyl tych dwóch skrótów - ich zastosowanie zależy od charakteru badanej sytuacji.

Normy hałasu - dopuszczalne poziomy w środowisku i w miejscu pracy

Aktualne przepisy regulujące hałas w Polsce opierają się na ustawie Prawo ochrony środowiska z 2021 r., Rozporządzeniu Ministra Środowiska z 2007 r. oraz normie PN-B-02151-2:2018-01, która określa dopuszczalne poziomy hałasu w pomieszczeniach, w których przebywają ludzie.

W miejscu pracy dopuszczalna norma hałasu wynosi 85 dB przy 8-godzinnym dniu pracy, natomiast maksymalny poziom dźwięku A nie może przekraczać 115 dB, a szczytowy poziom dźwięku C - 135 dB. Dla kobiet w ciąży istotny jest specjalny limit - maksymalny poziom hałasu to 65 dB bez wyjątków. Te wartości stanowią fundamenty ochrony zdrowia pracowników oraz mieszkańców budynków mieszkalnych.

Pracodawca ma obowiązek prowadzić pomiary hałasu co najmniej raz w roku, jeśli poprzednie wyniki przekroczyły 0,5 wartości NDN. W przypadku przekroczenia dopuszczalnych norm hałasu zaleca się natychmiastowe wprowadzenie środków ochrony słuchu i technicznych, które mogą obejmować środki ochrony słuchu, kabiny dźwiękoizolacyjne czy bariery akustyczne.

ŚrodowiskoPomiar [dB]Dopuszczalna norma hałasuDziałania korygujące
Zakład przemysłowy90 dB85 dB (8h)Środki ochrony słuchu, kabiny dźwiękoizolacyjne
Biuro55 dB55 dBKontrola wentylacji, izolacja akustyczna
Szkoła45 dB45 dBRedukcja hałasu od urządzeń, zamykanie okien
Lotnisko85 dB85 dBBariery akustyczne, ograniczenie przelotów w godzinach nocnych
Pracownia samochodowa88 dB85 dBStosowanie słuchawek, zmiana rozkładu pracy
Lokal usługowy70 dB70 dBRedukcja muzyki, ograniczenie głośności urządzeń

Warto podkreślić, że norma PN-B-02151-2:2018-01 stanowi istotny fundament przy projektowaniu budynków - wymagania te należy uwzględniać już na etapie budowy, aby zapewnić odpowiednie warunki życia i pracy.

Do obliczenia dopuszczalnego poziomu hałasu dB z uwzględnieniem czasu pracy stosuje się następujący wzór: L_d = L_max - 10 * log2(t_d / t_max), gdzie L_max to maksymalny dopuszczalny poziom, a t_d i t_max to odpowiednio aktualny i maksymalny czas eksperymentalny. Pracodawca musi podjąć działania w razie przekroczenia norm, aby chronić zdrowie pracowników.

Grupa pracownikówMaksymalny poziom [dB]Czas pracy [min/dzień]
Pracownicy ogólni85 dB480 min (8h)
Kobiety w ciąży65 dB480 min (8h)
Praca przy 95-100 dB95-100 dB40-100 min
Praca przy do 110 dBdo 110 dBmaks. 10 min

Przy wyborze przyrządu do pomiaru natężenia dźwięku warto przyjrzeć się kilku istotnym kryteriom technicznym, które zapewnią rzetelność i zgodność z normami.

  1. Zakres pomiarowy - min. 30-130 dB
  2. Dokładność pomiaru - ±1,0 dB
  3. Typ mikrofonu - klasa 1 lub 2 zgodnie z normą IEC 61672
  4. Możliwość kalibracji - wbudowany układ kalibracyjny
  5. Certyfikaty - CE, zgodność z normą PN-B-02151
  6. Wytrzymałość - odporność na wstrząsy i warunki atmosferyczne
  7. Funkcje dodatkowe - zapis danych, komunikacja przewodowa

Przykłady pomiarów hałasu DB - 6 sytuacji z wynikami i poradami

W akcie codziennej pracy decybelom przekazujemy realny obraz środowisk, w których ludzie funkcjonują. Poziom hałasu wykazuje różnice, które wpływają na zdrowie słuchu i komfort pracy. Poniżej znajdują się sześć ilustracji wartości dB, każda zinterpretowana w świetle obowiązujących standardów oraz uzupełniona praktycznymi wskazówkami.

Zakład przemysłowy wykazuje 90 dB, co przekracza dopuszczalny limit 85 dB dla 8-godzinnego dnia pracy. Praca w hałasie 95-100 dB może trwać od 40 do 100 minut dziennie, a praca przy do 110 dB - maksymalnie 10 minut dziennie. Pracodawca ma obowiązek prowadzić badanie poziomu dźwięku i wprowadzać środki ochrony, gdy wynik przekracza dopuszczalne normy. Istotny jest tu termin stosowania środków ochrony słuchu oraz poprawa izolacji akustycznej, by ograniczyć długoterminowe obciążenie słuchu pracowników.

W biurze utrzymuje się 55 dB, co mieści się w dopuszczalnych wartościach dla pomieszczeń ludzkich. Norma PN-B-02151 część 2 określa te standardy, a ten poziom uznawany jest za przyjazny dla słuchu. Rekomenduje się utrzymanie wartości poniżej 50 dB w godzinach nocnych oraz wybór cichych klimatyzatorów i drzwi zamykanych, by zapewnić komfort pracy nawet przy długotrwałej obecności ludzi w pomieszczeniu.

Szkoła spełnia 60 dB, co jest dopuszczalne dla sal zajęć zgodnie z normą PN-B-02151-2:2018-01 regulującą hałas w budynkach użyteczności publicznej. Warto podkreślić, że ten poziom wymaga monitorowania przy projektowaniu lokali edukacyjnych. Stosowanie podłóg dźwiękochłonnych oraz kontrola hałasu od przyborów szkolnych i wentylacji stanowi podstawę ochrony zdrowia dzieci i nauczycieli.

Lotnisko prezentuje 85 dB, co wymaga stałego monitoringu w ramach obowiązku zarządzających głównymi portami lotniczymi. Centralne Laboratorium Badawcze (CLB) wykonuje regularną rejestrację natężenia dźwięku, by zapewnić zgodność z wymogami środowiskowymi. Istotna jest instalacja barier akustycznych oraz kontrola prędkości samolotów przy podejściu, by ograniczyć wpływ hałasu na otaczające tereny.

W warsztacie samochodowym obserwuje się 88 dB, co przekracza dopuszczalny limit 85 dB dla miejsc pracy. Hałas od silników i narzędzi pneumatycznych stanowi krytyczne wyzwanie. Wymagane są środki ochrony słuchu oraz wprowadzenie kabin dźwiękoizolacyjnych. Regularne przerwy dla pracowników są nieodzowne, by zapobiec przewlekłym uszkodzeniom słuchu.

Lokal usługowy wykazuje 70 dB, co mieści się w przedziale wymaganym przez normy dla przestrzeni komercyjnych. Ten poziom wymaga monitorowania przy projektowaniu lokali, by zapewnić ochronę konsumentów. Stosowanie tłumików akustycznych oraz kontrola głośności systemów audio stanowią fundament komfortu i zdrowia użytkowników.

Przykłady decybeli hałasu ukazują, że każdy kontekst wymaga indywidualnego podejścia. Stały monitoring i szybka reakcja na odchylenia od dopuszczalnych wartości to podstawa ochrony zdrowia publicznego.

Jak przeprowadzić pomiar hałasu w miejscu pracy?

Rejestracja natężenia dźwięku wymaga użycia przyrządu do pomiaru poziomu dźwięku, który należy ustawić w odległości 4 metry od źródła i wysokości 1,5 metru od podłogi. Badanie powinno być przeprowadzane w spokojnym otoczeniu, po przygotowaniu pomieszczenia - wyłączenie wentylatorów, komputerów i innych urządzeń generujących szum. Wynik należy zapisać jako średnią z trzech pomiarów, powtórzonych z odległością 30 sekund między kolejnymi odczytami.

Jakie są dopuszczalne poziomy hałasu w godzinach nocnych?

W godzinach nocnych, czyli od 22:00 do 6:00, dopuszczalna wartość hałasu w miejscu pracy nie powinna przekraczać 40 dB. Norma ta wynika z troski o jakość snu i regenerację fizjologiczną pracowników. Gdy pomiary wykazują wartości powyżej tej granicy, wymagana jest natychmiastowa interwencja - wprowadzenie cichych klimatyzatorów, zamknięcie drzwi lub zastosowanie dodatkowej izolacji akustycznej.

Czy hałas w szkole może przekraczać 60 dB?

Tak, ale tylko w wyjątkowych sytuacjach i na krótki czas. Norma PN-B-02151-2:2018-01 dopuszcza poziom do 60 dB w salach zajęć, ale w przypadku koncertów, zajęć sportowych czy innych wydarzeń głośnych dopuszczalne jest chwilowe przekroczenie do 70 dB. Warto dodać, że każde przekroczenie 60 dB powinno być udokumentowane i zaakceptowane przez administratora placówki oraz rodziców uczniów.

Co zrobić, gdy pomiar hałasu w warsztacie wynosi 88 dB?

Jeśli rejestracja natężenia dźwięku w warsztacie wykazuje 88 dB, konieczne jest natychmiastowe zabezpieczenie pracowników. Wymaga to zastosowania środków ochrony słuchu - nauszników lub zatyczek. Dodatkowo warto rozważyć budowę kabin dźwiękoizolacyjnych lub zakup maszyn z niższą emisją dźwięku. Regularne przerwy na odpoczynek oraz szkolenie z zakresu ochrony słuchu są nieodzowne w takim środowisku.

Monitoring hałasu - jak działa system gromadzenia danych i raportowanie do GIOŚ

Monitoring hałasu stanowi proces gromadzenia, przetwarzania i rozpowszechniania informacji o stanie akustycznym środowiska, wykorzystywany przy ochronie zdrowia publicznego i poprawie jakości życia. Centralne Laboratorium Badawcze (CLB) realizuje pomiary hałasu komunikacyjnego, obejmujące hałas drogowy, kolejowy oraz lotniczy, przy użyciu specjalistycznych mierników hałasu. Podmioty zobowiązane do przekazywania danych do Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska (GIOŚ) obejmują zarządców głównych dróg, zarządców głównych linii kolejowych, zarządców głównych lotnisk oraz prezydentów miast, którzy co pięć lat sporządzają strategiczne mapy hałasu dla siedmiu typów terenów.

System działania opiera się na trzech warstwach regulacyjnych, od najwyższej z nich - Dyrektywy 2002/49/WE Parlamentu Europejskiego i Rady - po szczegółowe rozporządzenia ministra. Podstawą prawną monitoringu hałasu jest Ustawa z dnia 27 kwietnia 2021 r. Prawo ochrony środowiska, wspomagana Ustawą o Inspekcji Ochrony Środowiska z 1991 r. oraz Rozporządzeniem Ministra Środowiska z 2007 r. w sprawie dopuszczalnych poziomów hałasu w środowisku. Dodatkowo istotne jest Rozporządzenie Ministra Klimatu i Środowiska z 2021 r. wprowadzające wymagania w zakresie prowadzenia pomiaru hałasu oraz gromadzenia danych emisji.

Dane z pomiaru hałasu przekazywane są do GIOŚ przez podmioty zobowiązane, w tym Zarząd Dróg Państwowych, który regularnie udostępnia wyniki rejestracji natężenia dźwięku z prowadzonej infrastruktury drogowej. Te zgromadzone informacje są wykorzystywane przy tworzeniu wojewódzkich ocen stanu akustycznego środowiska oraz lokalnych map hałasu, które stanowią podstawę do udostępniania obywatelom danych środowiskowych. Na podstawie strategicznych map hałasu, które sporządzają zarządzający głównymi drogami, głównymi liniami kolejowymi, głównymi lotniskami oraz prezydenci miast, marszałkowie województw uchwalają programy ochrony środowiska przed hałasem.

Proces gromadzenia danych rozpoczyna się od kalendarzowego monitoringu hałasu, w którym CLB wykorzystuje aparaty do rejestracji poziomu hałasu w określonych punktach kontrolnych. Wyniki z pomiarów są korygowane o warunki atmosferyczne oraz adaptowane do klasyfikacji terenów, po czym przekazywane dalej w ramach obowiązku sprawozdawczego do Głównego Urzędu Statystycznego (GUS). Dzięki takiej strukturze dane są jednocześnie transparentne dla społeczeństwa oraz dostępne dla instytucji planujących inwestycje wymagające analizy oddziaływania na środowisko akustyczne.

Błędy przy pomiarze hałasu i jak ich unikać - praktyczny przewodnik

Najczęstsze pomyłki przy rejestracji natężenia dźwięku prowadzą do niedokładnych wyników, które mogą zostać odrzucone przez inspektorów. Trzy typowe błędy to: nieprawidłowe ustawienie przyrządu do pomiaru natężenia dźwięku w odległości 1 metra od źródła, pominięcie korekty charakterystyki częstotliwościowej A oraz brak uwzględnienia warunków otoczenia, takich jak otwarte okno versus zamknięta przestrzeń.

W praktyce pomiar hałasu wymaga ścisłego przestrzegania wytycznych określonych w normach dźwiękowych. Przykładowo, miernik hałasu musi być ustawiony dokładnie w odległości 1 m od źródła, a korekta charakterystyki A dla źródeł o charakterystyce gładkiej wymaga skorygowania wzorem L_A = L + 2 dB. To obliczenie stanowi fundamentalną część każdego poprawnego pomiaru zgodnego z PN-EN ISO 3745.

Wyniki z rejestracji natężenia dźwięku należy interpretować w zależności od pory dnia. W godzinach 6.00-18.00 dopuszczalny poziom hałasu w miejscu pracy wynosi 85 dB, w przedziale 18.00-22.00 dopuszczalny limit obniża się do 80 dB, a w godzinach nocnych 22.00-6.00 maksymalna dopuszczalna wartość to 70 dB. Przekroczenie tych progów wymaga natychmiastowych działań korygujących, takich jak montaż obudów dźwiękochłonno-izolacyjnych.

ŚrodowiskoWynik pomiaru [dB]Dopuszczalna norma [dB]Ewentualne działania korygujące
Zakład przemysłowy9590Obudowy dźwiękochłonno-izolacyjne
Biuro5255Brak działań
Szkoła4850Brak działań
Lotnisko8885Tłumiki akustyczne
Pracownia samochodowa8280Kabiny dźwiękoizolacyjne
Lokal usługowy6865Panelowe bariery akustyczne

Przeprowadzenie pomiaru zgodnie z normą PN-EN ISO 3745 wymaga następujących pięciu kroków: najpierw wyłączyć wszystkie źródła hałasu poza tym, które się bada; następnie ustawić miernik hałasu w odległości 1 metra od źródła w poziomie i wysokości źródła; zastosować korektę charakterystyki częstotliwościowej A; zarejestrować poziom hałasu w skali dB(A); w końcu powtórzyć pomiary w trzech różnych porach dnia, aby uzyskać pełną analizę. Każdy z tych etapów jest obowiązkowy dla uzyskania ważnych wyników.

Warto podkreślić, że dopuszczalne limity dźwiękowe w środowisku definiuje Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 14 czerwca 2007 r. Praca w hałasie ciągłym przekraczającym 87 dB i/lub gdy szczytowy poziom dźwięku C przekracza 140 dB jest prawnie zabroniona, co stanowi istotny parametr do uwzględnienia przy analizie wyników pomiaru.

FAQ - najczęściej zadawane pytania o poziom hałasu DB

Poniżej znajdują się odpowiedzi na najważniejsze pytania dotyczące dopuszczalnych poziomów hałasu w różnych kontekstach oraz procedur ich pomiaru.

Ile decybeli wynosi dopuszczalna norma hałasu w miejscu pracy

Dopuszczalny poziom hałasu w miejscu pracy dla 8-godzinnego dnia pracy wynosi 85 dB, określony w Rozporządzeniu Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z 12 czerwca 2018 r. oraz zgodnie z dyrektywą 2003/10/WE. Dla kobiet w ciąży obowiązuje szczególny limit 65 dB bez wyjątków. Praca przy hałasie 95-100 dB może trwać maksymalnie 40-100 minut dziennie. Dla hałasu do 110 dB dopuszczalny czas pracy wynosi maksymalnie 10 minut dziennie.

Jak długo można pracować przy hałasie 95 dB

Praca przy hałasie 95-100 dB może trwać od 40 do 100 minut dziennie, co stanowi normę określoną w PN-B-02151 część 2 oraz Rozporządzeniu Ministra Środowiska z 14 czerwca 2007 r. Pracodawca ma obowiązek prowadzić pomiary, gdy hałas przekracza 0,5 wartości NDN. Praca w hałasie ciągłym przekraczającym 87 dB jest prawnie zabroniona, a maksymalny dopuszczalny poziom dźwięku A nie może przekraczać 115 dB.

Czy można ubiegać się o zmniejszenie kary za przekroczenie dopuszczalnego poziomu hałasu

Tak, pracodawca ma obowiązek podjąć natychmiastowe działania korygujące przy przekroczeniu norm, co wymaga art. 227 Kodeksu pracy oraz Rozporządzenia Ministra Środowiska z 16 czerwca 2011 r. Dostępne środki techniczne obejmują obudowy dźwiękochłonno-izolacyjne, kabiny dźwiękoizolacyjne oraz tłumiki akustyczne. Pracodawca może ubiegać się o tymczasowe zezwolenie na pracę w hałasie wyższym niż norma, jeśli wdroży odpowiednie środki ochrony.

Różnice między dopuszczalnym poziomem hałasu w środowisku a w miejscu pracy

W miejscu pracy dopuszczalny poziom to 85 dB dla 8-godzinnego dnia, natomiast w środowisku wartości zależą od pory dnia i rodzaju terenu, określone w Rozporządzeniu Ministra Środowiska z 14 czerwca 2007 r. W przykładzie hałas w zakładach przemysłowych może osiągać 90 dB, co jest dopuszczalne w środowisku, ale w miejscu pracy wymaga ochrony słuchu. Różnice wynikają z charakteru ekspozycji czasowej i intensywności.

Dopuszczalne poziomy hałasu dla zabudowy jednorodzinnej

Norma PN-B-02151 część 2:2018-01 określa dopuszczalne poziomy hałasu w budynkach mieszkalnych. Dopuszczalne wartości dotyczą pomieszczeń zamkniętych i umeblowanych. Dla jednorodzinnych budynków mieszkalnych limit wynosi 45 dB w ciągu dnia i 35 dB w nocy. Główne źródła hałasu w lokalach usługowych to muzyka, tańce oraz hałas z zewnątrz, które muszą być odpowiednio izolowane.

Czy pomiary hałasu zależą od pory roku

Pomiar hałasu wykonywany jest w sposób stały, a dane są analizowane według trzech przedziałów czasowych: pora dnia (6-18), wieczór (18-22) oraz noc (22-6). Pomiar wielokrotnego uśredniania określa się jako L Aeq. Podstawą prawną jest Ustawa z dnia 27 kwietnia 2021 r. Prawo ochrony środowiska. Dane są przekazywane do GIOŚ i wykorzystywane przy tworzeniu lokalnych map hałasu, wykorzystując wskaźniki krótkookresowe L AeqD oraz długookresowe L DWN i L N.

Redakcja Eksperci BHP · wszystkie artykuły